Kaynak kontrolü: · Yazar: Av. Ahmet Karaca
2001 bankacılık krizinden kalan bir hakkın muhatabı, yalnız eski bankanın adına veya “TMSF’ye devredildi” bilgisine bakılarak belirlenemez. Mevduat sahibi, banka hissedarı, özel finans kurumunda hesap sahibi ve bankaya kredi borçlusu farklı hukuki konumdadır. Bankanın hisselerinin satılması, başka bankayla birleşmesi, belirli hesaplarının devredilmesi ve iflas yoluyla tasfiyesi de farklı sonuçlar doğurur.
Bu ayrım bugün özellikle şu soruda önem taşır: Eski bankadaki hesap veya pay için mevcut bankaya mı, tasfiye dosyasına mı, TMSF’ye mi, yoksa belirli bir idari işlem nedeniyle ilgili idareye mi başvurulacak? Cevap, hakkın niteliği ile o hakkı kapsayan devir ve yargılama kayıtlarından çıkarılır. BDDK, Krizden İstikrara Türkiye Tecrübesi, 2010, PDF s. 49–54.
2001 krizi, bütün banka müdahalelerinin ortak tarihi değildir
2001 krizi, Kasım 2000’deki finansal sorunlar ve sonraki yeniden yapılandırma adımlarıyla birlikte ele alınır. Ancak tarihte çözümlemeye konu olmuş bütün bankalar 2001’de aynı işleme tabi tutulmamıştır. Demirbankın TMSF’ye devri Aralık 2000’e; Pamukbankın devri 2002’ye; İmar Bankasının faaliyet izninin kaldırılması Temmuz 2003’e aittir. İmar Bankasının karşılıksız bono işlemleri için 2007’de çıkarılmış 5667 sayılı Kanun da bütün 2001 mağduriyetlerine uygulanan ortak bir tazminat kanunu değildir.
BDDK’nın 15 Mayıs 2001’de açıklanan programı dört eksene dayanıyordu: kamu bankalarının yeniden yapılandırılması, TMSF bankalarının çözümlenmesi, özel bankaların güçlendirilmesi ve düzenleme-denetim çerçevesinin geliştirilmesi. Kamu bankasına sermaye konulması veya görev zararlarının tasfiyesi, bireysel yatırımcıya aynı miktarda tazminat hakkı tanınması demek değildi. Programın mali büyüklüğü, belirli bir kişinin alacak bakiyesi yerine kullanılamaz. BDDK, 2010, PDF s. 49–54; TMSF 2025 Faaliyet Raporu, PDF s. 40 ve 43.
Mevduat, banka payı ve katılma hesabı nasıl ayrılır?
| Kişinin konumu | Hakkın temel kaynağı | İlk incelenecek yol |
|---|---|---|
| Mevduat bankasında hesap sahibi | Bankanın iade borcu; olay tarihindeki sigorta veya özel garanti kapsamı. | Hesabın devri, fiilî ödeme, hak sahipliği ve varsa tasfiye kaydı. |
| Bankanın hisse senedini almış yatırımcı | Ortaklık payı ve bu paya yönelik işlemler. | Payın akıbeti, müdahale ve sermaye işlemleri; somut hukuka aykırılık varsa buna özgü yargısal koruma. |
| Dönemin özel finans kurumunda özel cari veya katılma hesabı sahibi | Hesap sözleşmesi ve o kurumun tarihindeki özel rejim. | Faaliyet izni, tasfiye ve hak sahipliği; günümüz katılım bankası sigortası doğrudan geçmişe taşınmaz. |
| Bankadan yatırım fonu, tahvil veya başka sermaye piyasası aracı almış kişi | Aracın sahipliği, saklama, ihraççı borcu ve varsa aracının kendi sorumluluğu. | Gerçek varlığın hangi kayıtta bulunduğu; mevduat ve piyasa zararı ayrımı. |
| Bankaya kredi borçlusu veya kefil | Kredi, teminat ve kefalet ilişkisi. | Alacağın kime geçtiği, takip yetkisi ve hesap; banka müdahalesi borcu kendiliğinden silmez. |
Buradaki “katılma hesabı”, yatırım fonu katılma payıyla da aynı şey değildir. Güncel mevzuatta katılım bankasında açılan katılma hesabı, sermaye piyasası yatırım fonu ve bir şirketin ortaklık payı ayrı haklardır. Belgenin gündelik dilde “fon” diye adlandırılması, uygulanacak kanunu belirlemez. Güncel tanımlar için 5411 sayılı Kanunun 3. maddesi önemlidir; 2001 işlemlerinde ise o tarihteki düzenleme ayrıca görülmelidir.
İhlas Finans hesabı ile İhlas Holding payının ayrıntıları, İhlas Finans tasfiye alacağı ve holding payı ayrımı yazısında ele alınmaktadır. Bir banka veya özel finans kurumundaki hesap ile o kuruluşun veya aynı gruptaki şirketin hissesi birbirinin yerine geçirilmemelidir.
2001’de “tam garanti” vardıysa hisseler de ödenir mi?
Hayır; dönemin geçici garantisi, hissedarın iştirak payını mevduata dönüştürmüyordu. BDDK’nın 18 Ocak 2001 tarihli açıklaması, 6 Aralık 2000’de duyurulan geçici tam garantinin uygulanmasını ayrıntılandırır. Açıklama, Türkiye’de kurulmuş mevduat bankaları ile hesapları bunların bilançolarında konsolide edilen yurt dışı şubelerinin yükümlülüklerini kapsar; bankanın hisselerinin kanundaki şartlarla TMSF tarafından devralınmasıyla işlerlik kazanacağını belirtir.
Ancak aynı açıklama, bankanın devrine neden olan sahipler ve ilgili taraflar, muvazaalı veya suça konu faaliyetlerle ilgili yükümlülükler bakımından istisnalar koyar. Hissedarların iştirak payları ve sermaye benzeri krediler açıkça garanti dışında bırakılmıştır. Bu nedenle “o dönemde tam garanti vardı, aldığım banka hissesinin bedelini devlet ödemeli” şeklinde doğrudan sonuç kurulamaz. BDDK, 18.01.2001 tarihli basın açıklamasının tam metni.
Tarihsel garanti ile güncel mevduat sigortası ayrıca ayrılmalıdır. BDDK’nın 3 Temmuz 2003 tarihli 1083 sayılı kararı da kendi dönemine ilişkin tam kapsamdan sınırlı kapsama geçişi düzenler. Bu tarihli metinler bugünkü her hesaba aynı güvenceyi vermez; bugünkü sigorta limiti de eski olayın ödeme hesabına doğrudan yerleştirilemez. BDDK, 1083 sayılı karar. Güncel sistemin kapsamı ve kurumların görevleri için TMSF ve mevduat sigortası rehberi incelenebilir.
Hisse satışı, banka birleşmesi ve hesap devri neden farklıdır?
Hisse satışında bankanın ortakları değişebilir; yalnız bu nedenle bankanın bütün sözleşmelerinin tarafı kendiliğinden başka bir şirket olmaz. Sonradan bankanın başka bankayla birleşmesi ise tüzel kişilik ve halefiyet bakımından ayrı bir işlemdir. Bu nedenle satış sözleşmesinin tarihi ile birleşmenin veya devrin ticaret siciline tescil tarihi aynı kabul edilmemelidir.
Belirli aktif ve pasiflerin devrinde ise hangi hesap, alacak ve borçların devredildiği önem taşır. TMSF’nin bir bankanın varlıklarını başka kuruma satması, o kurumun satılan bankanın bütün borçlarını üstlendiği anlamına gelmez. Buna karşılık kanuni bir devir kapsamında belirli yükümlülük gerçekten geçirilmişse alacaklı, o yükümlülük yönünden devralanı muhatap alabilir.
İflas veya tasfiyede haklar ilgili dosya ve dağıtım düzeni içinde incelenir. Bankanın şubelerinin kapanması, başka markaya dönüşmesi veya TMSF’nin dosyayı yönetmesi, bütün başvuruların TMSF’ye karşı aynı tür davayla yapılacağı sonucunu doğurmaz. Güncel 5411 sayılı Kanun da faaliyet izninin kaldırılması ile Fona devredilen bankanın yeniden yapılandırılmasını ayrı maddelerde düzenler. Bu güncel sistematik, eski işlem için tarihindeki hükümlerin ayrıca incelenmesi gereğini ortadan kaldırmaz. 5411 sayılı Kanun, m. 106–107.
Eski banka adından bugünkü muhataba nasıl gidilir?
TMSF’nin resmî çözümleme şeması, geçmişte izlenen yollar için başlangıç sağlar. Aşağıdaki örnekler tarihsel işlemi gösterir; tek başına güncel davalı veya ödenmemiş alacak listesi değildir.
| Eski banka veya grup | Resmî rapordaki tarihsel yol | Bireysel hak için gereken ek inceleme |
|---|---|---|
| Egebank, Yaşarbank, Yurtbank, Bank Kapital ve Ulusalbank | Sümerbank bünyesinde birleştirme; Sümerbankın 2001’de Oyakbanka satışı. | Kişisel hesabın hangi devir bilançosunda ve hangi sonraki bankada izlendiği; daha sonraki birleşme ve unvan değişiklikleri. |
| Demirbank | 2000’de TMSF’ye devir; 2001’de HSBC’ye satış. | Hisse satışı, sonraki birleşme ve hesabın devamı ile eski hissedarın hakkı ayrı araştırılır. |
| İktisat Bankası, Kentbank, EGSbank ve Toprakbank | Bayındırbank bünyesinde çözümleme; Bayındırbankın 2005’te Birleşik Fon Bankası adını alması. | Hangi aktif veya pasifin hangi işlemle devredildiği ve ilgili alacağın dosyada bulunup bulunmadığı. |
| Pamukbank | 2002’de TMSF’ye devir; 2004’te Halkbanka devir. | Somut yükümlülüğün devir kapsamı ve sonraki ödeme ya da takip kayıtları. |
Kaynak: TMSF 2025 Faaliyet Raporu, PDF s. 43, banka çözümleme şeması. Şemadaki birleşme okunu, bankanın bütün tarihindeki her alacağın aynı kurumca bugün ödeneceği şeklinde okumamak gerekir.
Emlak Bankası örneği de kapsamın önemini gösterir. BDDK’nın 2010 tarihli incelemesi, 2001’deki aktarımı anlatırken bankacılık dışı malvarlığı, iştirakler, belirli gayrimenkuller ve takipteki alacaklar yönünden ayrımlar yapar. Eski bir Emlak Bankası belgesi için yalnız bir şubenin Ziraat veya Halkbank bünyesine geçmiş olduğunu söylemek yeterli olmaz; belgedeki hakkın ilgili devir düzenlemesi ve protokolüne girip girmediği saptanmalıdır. BDDK, 2010, PDF s. 51.
Demirbank kararları hissedarın farklı koruma yolunu nasıl gösteriyor?
Hissenin mevduat garantisi dışında olması, ortaklık hakkının hiçbir yargısal korumaya sahip olmadığı anlamına gelmez. Cıngıllı Holding A.Ş. ve Cıngıllıoğlu/Türkiye dosyasında uyuşmazlık, Demirbankın TMSF’ye devri ve HSBC’ye satışına ilişkin işlemleri iptal eden yargı kararlarının uygulanmamasıyla ilgiliydi.
AİHM’nin 21 Temmuz 2015 tarihli esas kararı, iç hukukta hukuka aykırı bulunarak iptal edilmiş müdahaleyi ve yargı kararlarının uygulanmamasını esas aldı; mülkiyet hakkı ile mahkemeye erişim hakkının ihlaline karar verdi. İhlal, banka hisselerinin piyasa değerinin her düşüşünde devletin ödeme yapması ilkesine dayanmıyordu. AİHM, eski duruma aynen dönmenin objektif olarak imkânsız olabildiğini kabul etmekle birlikte, bu durumda idarenin hukuka aykırılığın sonuçlarını giderebilecek alternatifleri değerlendirmesi gerektiğini belirtti. Mahkemeye erişim yönünden karşıoy da bulunduğundan, karşı görüş çoğunluğun hükmüyle karıştırılmamalıdır. Başvuru no. 31833/06 ve 37538/06, 21.07.2015, §§ 37–52 ve hüküm.
Aynı dosyanın 28 Ocak 2020 tarihli adil tazmin kararı ayrıca önemlidir: Mülkiyet ihlalinden kaynaklanan maddi ve manevi tazminat kısmı, ilgili Tazminat Komisyonu yolunun değerlendirilmesi nedeniyle kayıttan düşürüldü; mahkemeye erişim ihlalinden kaynaklanan manevi zarar ve belirli giderler hakkında ise ayrı hüküm kuruldu. Böylece esas hakkındaki ihlal kararı ile hisse zararının hangi usulle ve ne tutarda giderileceği farklı aşamalarda kaldı. Bu safahat, bugün bütün Demirbank hissedarlarına açık yeni bir toplu ödeme çağrısı gibi sunulamaz. 28.01.2020 adil tazmin kararı, §§ 43–53 ve hüküm; Adalet Bakanlığı Türkçe çevirisi.
Bu örnekte hukuken belirleyici olan, somut müdahalenin iptali, kişinin pay sahipliği ve yargı kararlarının uygulanması sorunuydu. Başka bir bankanın küçük yatırımcısı kendi dosyasında aynı olgular bulunduğunu göstermeden, yalnız “banka hissesi aldım” diyerek aynı sonucu isteyemez. Geçmişte süresinde takip edilmiş bu davalar, ilk kez bugün açılacak bütün taleplerin süre bakımından kabul edileceğini de göstermez.
Doğru muhatabı belirlemek için hangi bilgi yazılı istenmeli?
Belirsiz bir “eski paramın ödenmesi” talebinden önce, hakkın devamını gösterecek kayıtlar hedeflenmelidir. Başvuruya eski banka ve şube unvanı, hesap veya pay bilgisi, işlem tarihi ve başvuranın sıfatı eklenerek şu hususlar somutlaştırılabilir:
- Hesap veya yükümlülük hangi karar ve devir kapsamıyla hangi tüzel kişiye geçti?
- Devralan kurumda hangi hesap numarası veya kayıtla izlendi; bakiye nasıl oluştu?
- Ödeme yapıldıysa kime, hangi tarihte, hangi hesap veya temsil yetkisiyle yapıldı?
- Alacak tasfiyeye kaydedildiyse kabul, ret, sıra cetveli ve dağıtım durumu nedir?
- Bir yargı kararı varsa hangi taraf, hesap ve talep hakkında neye hükmedildi; sonraki safahatı nedir?
Bankaya kredi borcu yönünden de borcu isteyen kurumun alacaklı sıfatı ve devir zinciri kontrol edilir. Eski bankanın kapanması borcu silmez; buna karşılık yalnız eski marka adını söylemek de talepte bulunanın takip yetkisini kanıtlamaz. Aynı kişinin bankadan alacağı ve bankaya borcu bulunması hâlinde mahsup imkânı ayrıca incelenir; farklı tüzel kişilere ait iki tutar kendiliğinden netleştirilemez.
Aradan yıllar geçmesi hangi ek incelemeyi gerektirir?
Ödenmemiş hesap alacağı, daha önceki ödeme hesabına itiraz, tasfiye alacağı, paya yapılan müdahale ve kesin hükmün uygulanması aynı süre rejimine tabi değildir. Mevduat ve diğer emanetlerde 5411 sayılı Kanunun 62. maddesindeki zamanaşımı ve TMSF’ye aktarım süreci de bir tazminat davasının zamanaşımıyla eş anlamlı kullanılmamalıdır.
Bu nedenle tek bir “on yıl doldu” veya “yeniden başvurunca süre başlar” cevabı verilemez. İşlemin tarihindeki mevzuat, geçiş hükümleri, önceki talep ve davalar, tebliğler, gerçek ödeme ve kesin hüküm birlikte incelenmelidir. Yenilenen bir bilgi başvurusu, geçmiş yargısal başvuru sürelerini kendiliğinden diriltmez.
Sık sorulan sorular
Bankanın hisselerini alan kuruluş, bütün eski borçlardan doğrudan sorumlu mu?
Hisse alımı ile bankanın birleşmesi veya belirli aktif-pasiflerinin devri farklıdır. Sadece hisse alan şirket, bu işlem nedeniyle bankanın her sözleşmesinin kişisel borçlusu olmaz. Borçlu banka tüzel kişiliği, sonraki birleşme ve yükümlülük devri araştırılmalıdır.
TMSF’ye geçen banka hisseleri için mevduat sigortası istenebilir mi?
Ortaklık payı mevduat değildir. Tarihsel geçici garanti de iştirak paylarını açıkça kapsam dışında bırakmıştır. Pay sahibinin korunması, varsa hukuka aykırı müdahale ve bu müdahaleye özgü başvuru yolları üzerinden değerlendirilir.
Özel finans kurumundaki 2001 hesabı bugün katılım fonu sayılıp ödenir mi?
Güncel adlandırma tek başına yeterli olmaz. Kurumun olay tarihindeki hukuki rejimi, izin ve tasfiye kararları, o dönemdeki güvence düzenlemesi ve önceki işlemler incelenmelidir.
İmar Bankası da 2001’de batan bankalardan biri mi?
İmar Bankasının faaliyet izni 3 Temmuz 2003’te kaldırılmıştır. Karşılıksız DİBS işlemleri ile offshore hesapların ayrı hukuki sorunları vardır. Ayrıntılar için İmar Bankası DİBS ödemeleri ve offshore hesapların hukuki yolları incelenebilir.
Diğer olayların kendi hukuki rejimleriyle karşılaştırılması için Türkiye’de yatırım krizleri ve hukuki yollar; yabancı ülkelerdeki farklı çözüm örnekleri için dünyada fon krizleri ve hukuki süreçler yazısına bakılabilir.
Resmî kaynaklar ve kararların kapsamı
- BDDK, Krizden İstikrara Türkiye Tecrübesi, gözden geçirilmiş üçüncü baskı, 03.09.2010: PDF s. 49–54, basılı s. 38–43. Dönemin yeniden yapılandırmasını anlatır; bugünkü banka bazlı borç dökümü değildir.
- BDDK, 18.01.2001 tarihli garanti açıklaması; 03.07.2003 tarihli 1083 sayılı karar. Tarihsel kapsam, istisnalar ve dönem ayrımı için.
- TMSF 2025 Faaliyet Raporu: PDF s. 40–43. Tarihsel çözümleme yolları, tek tek kişilerin ödenmemiş alacağını veya güncel dava muhatabını kanıtlamaz.
- 5411 sayılı Bankacılık Kanunu: m. 2–3, 62–64, 106–107. Güncel metin ile olay tarihindeki hükümler ayrılarak kullanılmıştır.
- AİHM, Cıngıllı Holding A.Ş. ve Cıngıllıoğlu/Türkiye, no. 31833/06 ve 37538/06, 21.07.2015: esas kararı; 14.12.2015’te kesinleşmiştir. 28.01.2020 adil tazmin kararı için Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanlığının HUDOC’taki Türkçe çevirisi kullanılmıştır; çevirinin Mahkeme açısından bağlayıcılığı bulunmaz. Sonraki Komisyon ödeme sonucu bu metinlerden doğrulanmamıştır.
