Menfi Tespit Davası: İcrayı Durdurur mu, Süresi ve Hangi Mahkemede Açılır?

Menfi tespit davası nedir, kim açar?

Menfi tespit davasının amacı, borçlunun borcu olmadığını mahkeme kararıyla tespit ettirmektir. Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat için bu davayı açabilir (İİK m. 72/1). Dava borçlu tarafından alacaklıya karşı açılır; haciz ihbarnamesi alan üçüncü kişi de belirli koşullarla açabilir (m. 89/3).

Davacının, kanundaki istisnalar dışında, hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunmalıdır (HMK m. 106/2).

Menfi tespit davası icrayı durdurur mu?

Davanın açılması tek başına icra takibini durdurmaz.

Takipten önce açılan davada

Mahkeme, talep üzerine, alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir (m. 72/2).

Takipten sonra açılan davada

İhtiyati tedbirle takibin durdurulmasına karar verilemez. Borçlu ancak gecikmeden doğan zararları karşılayacak ve alacağın yüzde on beşinden az olmayacak teminat göstererek icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir (m. 72/3).

Dava borçlu lehine sonuçlanırsa

Takip derhal durur. İlamın kesinleşmesi üzerine, içeriğine göre ve ayrıca hüküm gerekmeksizin icra kısmen veya tamamen eski hâle iade edilir (m. 72/5).

Üçüncü kişi, bildirimde verilen 15 gün içinde menfi tespit davası açar ve dava belgesini bildirim tarihinden itibaren 20 gün içinde icra dairesine teslim ederse, kendisi hakkında yürütülen cebri icra işlemleri kararın kesinleşmesine kadar durur (m. 89/3).

Takipten önce ve sonra açılan dava arasındaki fark nedir?

Takipten önce: hukuki yarar somut olaya göre değişir

Takip başlamadan açılan davada güncel yarar (HMK m. 106/2) belirli bir belge türüne bağlı değildir; somut olaya göre değerlendirilir.

Yazarın değerlendirmesiyle: alacaklının elinde hiçbir belge yoksa, borçlu ödeme emrine yedi gün içinde itiraz edebilir (İİK m. 62/1). Alacaklı takibe devam etmek isterse, m. 68/1’deki türden bir belgesi olmadığından, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde itirazın iptali davası açabilir (m. 67/1); bu durumda erken dava açmanın yararı tartışmalı olabilir. Alacaklının elinde imzası ikrar edilmiş veya noterce onaylanmış borç ikrarı içeren bir senet ya da m. 68/1’deki türden resmî belge varsa, alacaklı itirazın kaldırılmasını isteyebilir (m. 68/1–2); bu ihtimalde güncel yarar daha kolay ortaya konabilir.

Takipten sonra: itiraz süresi geçse de dava açılabilir

Genel haciz yoluyla ilamsız takipte borçlu, itirazını ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde dilekçeyle veya sözlü olarak icra dairesine bildirmek zorundadır (m. 62/1). İİK m. 72/1 davayı “takip sırasında” da mümkün kıldığından, süresinde itiraz etmeyen borçlu da menfi tespit davası açabilir. Takibin kesinleşmesinden sonra borç ve ferileri itfa edilmiş ya da alacaklı mühlet vermişse ve bu durum noterden tasdikli veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat edilebiliyorsa, borçlu icra mahkemesinden takibin iptalini veya talikini her zaman isteyebilir (m. 71/1; bkz. icra takibinin iptali sebepleri).

Menfi tespit davası açma süresi var mı?

İİK m. 72, menfi tespit davası için ayrı bir dava açma süresi öngörmez. Dava takipten önce veya takip sırasında açılabilir (m. 72/1). Borçlu tedbir kararı almamış ve borç ödenmişse dava istirdat davası olarak devam eder (m. 72/6). Borcun kendisine ilişkin zamanaşımı ayrı bir konudur ve borcun kaynağına göre değerlendirilir.

Borç takip nedeniyle tamamen ödendiyse: istirdat davası için 1 yıl

Takibe itiraz etmediği veya itirazı kaldırıldığı için borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, ödediği tarihten itibaren bir yıl içinde paranın geri verilmesini isteyebilir (m. 72/7). Davacı yalnız paranın verilmesi gerekmediğini ispatla yükümlüdür (m. 72/8).

Menfi tespit davası hangi mahkemede açılır? (görevli ve yetkili mahkeme)

Menfi tespit davasında görevli mahkeme

Malvarlığı haklarına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2/1). Uyuşmazlık ticari dava ya da tüketici işleminden doğan bir uyuşmazlık niteliğindeyse özel görev kuralları uygulanır:

Menfi tespit davasında yetkili mahkeme

Menfi tespit ve istirdat davaları, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir (İİK m. 72/8). Kanun bu seçenekleri takibin öncesi ve sonrası diye ayırmaz.

Tüketici davaları tüketicinin yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açılabilir (6502 m. 73/5). Üçüncü kişinin davası “icra takibinin yapıldığı veya yerleşim yerinin bulunduğu yer mahkemesinde” açılır (İİK m. 89/3).

Menfi tespit davasında arabuluculuk dava şartı mı?

TTK m. 4’te ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TTK m. 5/A/1). Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (m. 5/A/2).

Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda da, kiralanan taşınmazların İİK’ya göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (6325 m. 18/B/1-a). Bu hükümlerin dışındaki bir menfi tespit davasında arabuluculuk şartı, uyuşmazlığın niteliğine göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Dava sonunda tazminat: kim, ne zaman öder?

İtirazın kaldırılması aşamasında tazminata hükmedilmişse ve borçlu menfi tespit veya istirdat davası açarsa, bu tazminatın tahsili dava sonuna kadar ertelenir; dava lehine sonuçlanan taraf için daha önce hükmedilen tazminat kalkar (İİK m. 68).

Üçüncü kişinin menfi tespit davası (haciz ihbarnamesi)

Borçlunun üçüncü kişideki, hamiline yazılı olmayan veya ciro edilebilir senede dayanmayan alacağı ya da üçüncü kişi elindeki taşınır malı haczedilince icra memuru, üçüncü kişiye borcunu artık yalnızca icra dairesine ödeyebileceğini bildirir (haciz ihbarnamesi, İİK m. 89/1). Haciz ihbarnamesine ve ikinci ihbarnameye süresinde itiraz etmeyen, ödeme veya teslim de yapmayan üçüncü kişiye, 15 gün içinde ödeme, teslim ya da menfi tespit davası açması gerektiği bildirilir (m. 89/3).

Bu davada üçüncü kişi, takip borçlusuna borçlu olmadığını veya malın takip borçlusuna ait olmadığını ispatla yükümlüdür. Davayı kaybederse dava konusu şeyin yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir. Bu davalar maktu harca tabidir (m. 89/3).

Menfi tespit, itirazın iptali ve istirdat davası farkı nedir?

Menfi tespit davasını borçlu, itirazın iptali davasını alacaklı açar.

Menfi tespit davası nasıl açılır?

1. 1
   Tebliğ tarihini kaydedin

   Genel haciz yoluyla ilamsız takipte ödeme emrine itiraz süresi yedi gündür (m. 62/1); itiraz, davadan ayrı bir savunma yoludur.
2. 2
   Hukuki yararı değerlendirin

   Takip başlamadıysa güncel yarar somut olaya göre değerlendirilir (HMK m. 106/2).
3. 3
   Arabuluculuğu kontrol edin

   Uyuşmazlık, konusu bir miktar para olan bir ticari davaysa (TTK m. 5/A/1) veya kira ilişkisinden kaynaklanıyorsa (6325 m. 18/B/1-a; ilamsız tahliye hükümleri hariç), dava açmadan önce arabulucuya başvurulmalıdır.
4. 4
   Mahkemeyi belirleyin

   Uyuşmazlık ticari dava (TTK m. 5/1) veya tüketici işleminden doğan bir uyuşmazlık (6502 m. 73/1) ise ilgili özel mahkeme, aksi hâlde asliye hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m. 2/1); yer için m. 72/8, tüketici davalarında ayrıca 6502 m. 73/5 esas alınır.
5. 5
   Tedbir ve teminatı planlayın

   Teminat alacağın %15’inden az olamaz (m. 72/2–3); takipten sonra açılan davada teminat ayrıca gecikme zararlarını karşılamalıdır (m. 72/3).
6. 6
   Ödeme tarihini saklayın

   Takibe itiraz etmediğiniz veya itirazınız kaldırıldığı için borcu tamamen ödemek zorunda kaldıysanız, istirdat için bir yıllık süre ödeme tarihinden işler (m. 72/7).

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu — m. 16, 62, 67, 68, 71, 72, 89
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — m. 5, 5/A
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — m. 2, 106
• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun — m. 73; 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu — m. 18/B.

İlgili rehberler

• İcra ve iflas hukuku
• İtirazın iptali davası
• İcra takibinin iptali
• Kira sözleşmesinde kefilin sorumluluğu

Bu sayfadaki bilgiler genel nitelikte hukuki bilgilendirme amacı taşır; somut bir olaya ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat atıfları yayın tarihindeki konsolide metinlere (mevzuat.gov.tr) göredir; her dosya kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir.