Örtülü Kazanç Aktarımı Nasıl İspatlanır? SPKn 21 ve 110

Yazar: Av. Ahmet Karaca · Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026

Örtülü kazanç aktarımı iddiasında yalnız “fon zarar etti” demek yeterli değildir. İnceleme, ilişkili tarafı, işlemin emsale aykırı koşulunu, bundan yararlananı ve fon/ortaklık malvarlığındaki etkiyi ortaya koymalıdır. Birim paydaki düşüş bu araştırmanın başlangıcı olabilir; sonucunun yerine geçmez.

SPKn m.21 bir yasak ve iade çerçevesi; m.94 Kurulun müdahale yetkileri; m.110 ise belirli fiiller bakımından ceza sorumluluğu kurar. Bu yazı, bu üç düzlemin delille nasıl ayrılacağına odaklanır. Etkin pişmanlık ödemesinin kime gittiği konusu mevcut etkin pişmanlık ve mağdur tazmini rehberinde ayrıca açıklanmaktadır.

SPKn m.21 kimleri ve hangi işlemleri kapsar?

m.21; halka açık ortaklıkları, kolektif yatırım kuruluşlarını ve bunların iştirak/bağlı ortaklıklarını kapsar. Yönetim, denetim veya sermaye yönünden doğrudan ya da dolaylı ilişkili kişiyle, emsallere, piyasa teamüllerine, basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı fiyat, ücret, bedel veya şart içeren anlaşma ve ticari uygulamalarla kazanç aktarımı yasaktır. İşlem hacmi üretilmesi de düzenlemede yer alır.

Yalnız kasadan para çıkması aranmaz. Malvarlığının veya kârın azalması yanında artışın engellenmesi de önemlidir. m.21/2 ayrıca, yapılması beklenen faaliyetlerin yapılmaması yoluyla ilişkili kişinin malvarlığının/kârının artmasını sağlama durumunu düzenler. Bu nedenle inceleme hem yapılan işlemi hem de neden yapılmadığı sorgulanan işlemi ele alabilir.

Bununla birlikte her grup içi işlem yasak değildir. Ortak yöneticisi bulunan iki kuruluş arasında piyasa koşullarına uygun, gerçek bir hizmet veya varlık işlemi yapılabilir. İlişki tespiti, işlemin hukuka aykırılığını kendi başına ispatlamaz. Fiyatın farklı olması da vade, teminat, likidite, kredi riski ve işlem büyüklüğü dikkate alınmadan değerlendirilemez.

Yasak, iade ve suç neden ayrı incelenir?

Ceza hukukunda kıyasla suç yaratılmaz. m.21/2’deki yapılmayan faaliyet değerlendirmesi, m.110’daki belirli suç tanımı okunmadan otomatik cezai sonuca taşınamaz. Aynı şekilde vergi hukukundaki transfer fiyatlandırması incelemesi ile sermaye piyasası yatırımcısını koruyan bu düzenleme, benzer kavramlar kullansalar da aynı dosya ve yaptırım değildir.

m.110/1-b’deki eski “gibi” ibaresinin Anayasa Mahkemesi kararıyla iptali güncel kanun metninin dipnotunda gösterilmektedir. Bu geçmiş, eski kanun dönemine ait geniş ifadelerin bugünkü suç tanımına kontrolsüz taşınmaması gerektiğini de hatırlatır. Bir değerlendirmede önce işlemin tarihi ve uygulanacak hüküm belirlenmelidir.

İlişkili taraf nasıl gösterilir?

İlk iş, ödeme alan şirketin adını internette arayıp benzer isimli bir başka şirketle eşleştirmek değildir. Tam ticaret unvanı, sicil bilgisi, işlem tarihindeki ortaklık yapısı, doğrudan/dolaylı pay ilişkisi ve yönetim-denetim bağlantısı belirlenmelidir. Güncel ortaklık tablosu geçmişteki bağlantıyı her zaman göstermez.

KAP açıklamaları, finansal tablo dipnotları ve resmî şirket kayıtları açık kaynak başlangıçlarıdır. İlişki ağında her bağlantının dayanağı yazılmalıdır: “Yönetici ortaklığı şu dönem kaydında”, “dolaylı pay zinciri şu açıklamada”, “bu bağlantı henüz doğrulanmadı.” Aynı adres, aynı soyadı veya aynı aracı kurum tek başına bütün hukuki ilişkinin kanıtı değildir.

Fonun kurucusu, portföy yöneticisi, dağıtıcısı ve saklayıcısı da ayrı kutulara yerleştirilmelidir. Yatırımcının fonu aldığı banka, tartışılan işlemi yapan veya bundan yararlanan kişi olmayabilir. Sorumlu sıfatını doğru kurmadan hazırlanan toplu suçlama, asıl para ve karar zincirini görünmez hale getirir.

Emsal fiyat: Aynı günkü borsa fiyatı her zaman yeterli mi?

Emsal karşılaştırması, aynı ekonomik koşullarda bağımsız kişiler arasında makul görülebilecek işlemi araştırır. Vade, teminat kalitesi, tahsil riski, hacim, aracın likiditesi ve karşı tarafın sunduğu gerçek hizmet farklıysa iki fiyat doğrudan kıyaslanamayabilir. Sonradan oluşan en yüksek fiyatı seçerek geçmişteki her satışı aykırı göstermek de sağlıklı değildir.

• Varlık alımında: İşlem tarihindeki fiyat kaynağı, fiyatın işlem yapılabilir olup olmadığı, alış miktarı, bağımsız teklifler ve değerleme yöntemi.
• Hizmet/komisyonda: Hizmetin gerçekten verilip verilmediği, kapsamı, mükerrer ücretler ve bağımsız sağlayıcı karşılıkları.
• Kredi/repo benzeri ilişkide: Vade, faiz, teminatın türü-değeri, teminat tamamlama ve tahsil imkânı.
• Vazgeçilen alacakta: Alacağın gerçek tahsil kabiliyeti, vazgeçme gerekçesi, karşılık veya uzlaşma koşulları.

Varsayımsal örnek: Bir varlık, işlem gününde aynı şartlarda bağımsız taraflardan 10 milyon TL’ye alınabiliyorken ilişkili kişiden 13 milyon TL’ye alınmış olsun. Üç milyon TL fark incelemeye değer bir başlangıçtır. Ancak üçüncü kişilerin tekliflerinin gerçekten aynı varlık, vade ve teminat koşullarını taşıdığı doğrulanmadan “aktarılan kazanç kesin üç milyondur” denilemez. Varlığın daha sonra 8 milyon TL’ye düşmesi de bu üç milyonla aynı zarar kalemi değildir.

İlişkili işlem belgelerini kim saklamalı?

m.21/3, halka açık ortaklıklar ve kolektif yatırım kuruluşlarının ilişkili işlemlerin uygun şartlarda gerçekleştiğini belgelemesini; destekleyen bilgi ve belgeleri en az sekiz yıl saklamasını öngörür. Bu, III-45.1’deki yatırım kuruluşu kayıtlarının on yıllık saklama düzeninden farklı bir yükümlülüktür. Aynı belge bakımından başka saklama veya ihtilaf hükümleri de uygulanabilir.

Yatırımcı bütün iç yazışmalara doğrudan ve sınırsız erişim sahibi değildir. Kendi hesap kayıtlarını kurumdan isteyebilir; kamusal açıklamaları toplayabilir; erişemediği belirli iç belgelerin SPK incelemesi veya yargısal yolla getirtilmesini talep edebilir. “Tüm şirket belgeleri” yerine hangi işlemin hangi unsurunu açıklayacak belgenin istendiğini yazmak gerekir.

Somut bir işlem dosyasında karar/onay, sözleşme ve ekleri, bağımsız fiyat/teklif, değerleme, karşı taraf ilişkisi, ödeme/teslim belgeleri, saklama-mutabakat ve sonradan yapılan düzeltmeler yan yana bulunmalıdır. Belgenin işlemden önce mi sonra mı oluşturulduğu da ayrıca not edilir. Sonradan hazırlanan açıklama, olay anındaki değerlendirmeyle aynı delil değerinde kabul edilemez.

Bilirkişiye hangi sorular sorulabilir?

Bilirkişiden “örtülü aktarım suçu var mı?” şeklinde hukuki karar istenmesi yerine teknik bulguların denetlenebilir biçimde ortaya konulması hedeflenmelidir. Hukuki nitelendirme yetkili makamındır. İncelemeye göre uyarlanabilecek sorular şunlardır:

1. İşlem ve karşı taraf hangi birincil kayıtlardan belirleniyor; kayıtlar birbiriyle tutarlı mı?
2. İşlem tarihindeki ortaklık/yönetim bağlantısını destekleyen kayıtlar hangileri?
3. Karşılaştırmaya seçilen emsaller neden uygun; vade, teminat, hacim ve risk farkları nasıl giderildi?
4. Fiyat/ücret dışında fon aleyhine şart, gereksiz aracı veya karşılıksız bırakılmış hizmet var mı?
5. Aktarımın fonun net varlık değerine etkisi hangi tarihte ve hangi hesapta görülüyor?
6. Piyasa hareketi, değerleme değişikliği ve tartışılan işlem etkisi ayrıştırılabiliyor mu?
7. Sonradan iade/tahsil veya ters kayıt varsa net tutara nasıl yansıtıldı?
8. Eksik belge nedeniyle kesinleştirilemeyen varsayımlar hangileri; alternatif hesaplar sonucu ne kadar değiştiriyor?

Tek bir toplam rakam yerine, işlem bazlı hesap ve her rakamın kaynağı aranmalıdır. Aynı fonun birden fazla ilişkili işleminde, bir işlemdeki ödeme diğer işlemdeki alacakla karışabilir. Tahakkuk etmiş ama tahsil edilmemiş tutarla gerçekten çıkan para da ayrı izlenmelidir.

İlgili içtihat: Gerçek ticari katkısı olmayan aracının araştırılması

Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E.2018/3055, K.2018/4505, 16.04.2018

Kararın tam metni, mülga 2499 sayılı Kanun dönemindeki ithalat işlemlerine ilişkindir. Gerekçede, süreçte fiilî katkı ve katma değer yaratmadığı değerlendirilen ilişkili aracıların kullanılması ve halka açık ortaklık malvarlığının etkilenmesi tartışılmış; beraat hükümleri bozulmuştur.

“ithalat sürecine fiili olarak herhangi bir katkısı olmayan ve bir katma değer yaratmayan”

Bu ifadeden bugünkü her grup şirketi işleminin suç olduğu sonucu çıkarılamaz. Karar ne yatırım fonunun tasfiye bedelini hesaplar ne de 2026’daki olaylar hakkında hüküm kurar. Buradaki araştırmaya katkısı, yalnız fatura bedelini değil, aracı kişinin gerçekte ne yaptığını ve bu hizmetin neden gerektiğini sorgulamasıdır. Güncel m.21 ve m.110, suçta kanunilik ve somut işlem farklılıkları ayrıca uygulanmalıdır.

Tespit edilen tutar doğrudan yatırımcıya mı ödenir?

m.21/4’teki iade, kanuni faiziyle birlikte malvarlığı veya kârı azaltılan ortaklığa ya da kolektif yatırım kuruluşuna yönelir. Kurulun tespiti ve belirleyeceği süre bu mekanizmanın parçasıdır. m.94, belirlenen tutarın iadesi için Kurula dava açma yetkisi de tanır. Bu düzeni “tespit edilen tutar her mağdurun hesabına ayrıca ödenir” şeklinde çevirmek yanlıştır.

Fona dönen değer, fonun varlık ve tasfiye hesabını etkileyebilir. Yatırımcının kişisel zararı ise payı, işlem zamanı, sonradan yapılan ödemeler ve ayrı bir sorumluluk sebebiyle birlikte değerlendirilir. Aynı ekonomik kayıp için hem fondaki pay değeri üzerinden hem ayrıca iade edilen bütün tutar üzerinden mükerrer talep kurulamaz. Şirket ortağının doğrudan/dolaylı zararı ile fon katılma payı sahibinin durumu da birebir aynı değildir.

Kurucu ve saklayıcı yönünden ileri sürülen görev ihlali ayrıca incelenebilir. III-56.1 m.11, saklayıcının kendi görev ihlalinden kaynaklanan sorumluluğu ile salt portföy yönetimi veya piyasa fiyat hareketinden doğan zararı ayırır. “Saklayıcı banka vardı” ifadesi tek başına bütün zararın o bankadan istenebileceğini göstermez.

Başvuruda hangi iddia hangi belgeye bağlanmalı?

Başvurunun omurgası şu sırayı izleyebilir: işlem → ilişki → aykırı şart → varlık etkisi → eksik belge → inceleme talebi. Kuruluşların tüm geçmiş faaliyetlerini belirsiz biçimde suçlamak yerine, tarih ve referansla sınırlı olay anlatılır. Bilinmeyen tutar veya ilişki kesinmiş gibi yazılmaz; neden araştırılması gerektiği açıklanır.

Kendi emrinize ve hesabınıza ilişkin belgeler için emir, ses ve ekstre kayıtlarını isteme rehberinden yararlanabilirsiniz. Ceza şartları için SPKn suçları haritası; dava ve zarar hesabının genel çerçevesi için yatırımcı hukuki yollar rehberi tamamlayıcıdır. SPK incelemesinin sürmesi, kişisel başvuru ve dava sürelerinin ayrıca takip edilmesini gereksiz kılmaz.

Kaynak kontrol tarihi itibarıyla doğrulanan mevzuat, karar ve açıklamalar kullanılmıştır. Somut uyuşmazlıkta işlem tarihindeki hükümler ile sonraki resmî kararlar birlikte değerlendirilmelidir.